انواع علائم بیش فعالی و روش های درمان در کودکان و بزرگسالان

بیشفعالی (ADHD) یکی از شایعترین اختلالات عصبی-رشدی است که هم در کودکان و هم در بزرگسالان مشاهده میشود. این اختلال با الگوی مداومی از رفتارهای بیشفعالی و تکانشگری شناخته میشود که میتواند تأثیرات منفی بر عملکرد تحصیلی، شغلی و اجتماعی فرد بگذارد.
درک انواع بیشفعالی بسیار مهم است، زیرا هر کدام از انواع بیشفعالی دارای ویژگی ها و چالش های منحصر به فردی است که می تواند زندگی فرد را تحت تاثیر قرار دهد. دانستن این تفاوت ها به والدین، معلمان و متخصصان سلامت روان کمک می کند تا برنامه های مداخله ای و درمانی موثرتری را طراحی و اجرا کنند.
درست و به موقع تشخیص دادن انواع بیشفعالی میتواند به انتخاب راهکارهای درمانی مناسبتر بیانجامد. برای مثال، در نوع بیتوجه، تمرکز بر تقویت مهارتهای توجه و سازماندهی میتواند اثرگذار باشد، در حالی که در انواع بیشفعالی، مدیریت رفتار و کنترل تکانهها اهمیت بیشتری دارد. بنابراین، درک دقیق نوع بیشفعالی میتواند باعث بهبود کیفیت زندگی فرد و کاهش مشکلات مرتبط با آن شود.
انواع بیشفعالی از نظر علمی و تشخیصی
بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی (DSM-5)، تشخیص هر کدام از انواع بیشفعالی بر اساس وجود حداقل شش علائم بیشفعالی در کودکان (یا پنج علائم بیشفعالی در بزرگسالان ) در مدت حداقل شش ماه انجام میشود. این علائم بیشفعالی باید با سطح رشد فرد ناهماهنگ بوده و بر عملکرد اجتماعی، تحصیلی یا شغلی او تأثیر منفی بگذارند. در راهنمای تشخیصی و آماری اختلالهای روانی، انواع بیشفعالی سه نوع اصلی است.

انواع بیشفعالی تنها محدود به یک نوع نمیشود و بر اساس معیارهای تشخیصی، به سه نوع اصلی تقسیم میشود:
- نوع بیتوجه (Inattentive Type): این نوع همراه با مشکلات مداوم در تمرکز، پیگیری وظایف و توجه به جزئیات است.
- نوع بیشفعال-تکانشی (Hyperactive Impulsive Type): در این نوع، فرد رفتارهای پرتحرک و پر تکانشی، مانند ناتوانی در نشستن طولانیمدت یا صحبت کردن بیش از حد از خود نشان میدهد.
- نوع ترکیبی (Combined Type): این نوع ترکیبی از علائم بیتوجهی و انواع بیشفعالی-تکانشی است.
نوع بیشفعالی-تکانشی (Hyperactive Impulsive Type)
- علائم اصلی: شامل بیقراری، ناتوانی در نشستن برای مدت زیاد، مداوم صحبت کردن، پریدن در صحبت دیگران و انجام فعالیتهای فیزیکی ناگهانی.
- سن شیوع: این انواع بیشفعالی معمولاً در سنین پیشدبستانی و اوایل دبستان مشاهده میشود.
- تمایز با سایر انواع: در این نوع، علائم بیتوجهی کمتر برجسته است و رفتارهای تکانشی و پرتحرک غالب هستند.
نوع بیتوجه (Inattentive Type)
- تمایز از سایر انواع: برخلاف نوع بیشفعالی - تکانشی، فرد ممکن است به نظر آرام شناخته شود، اما در تمرکز کردن و پیگیری کردن وظایفش با مشکل مواجه میشود.
- تفاوت در کودکان و بزرگسالان: در کودکان، ممکن است به صورت عدم توجه به جزئیات در مدرسه خود را نشان دهد، در حالی که در بزرگسالان، مشکلات در مدیریت زمان و سازماندهی وظایف بیشتر قابل مشاهده است.
- همراهی با بیشفعالی: علائم در این انواع بیشفعالی کمتر دیده میشود و بیتوجهی ویژگی اصلی است.
نوع ترکیبی (Combined Type)
- ویژگیهای ترکیبی: فرد دارای ترکیبی از دو نوع دیگر است، مانند ناتوانی در تمرکز و همچنین بیقراری و تکانشگری فرد.
- شیوع: میتوان گفت شایعترین نوع بیشفعالی است و در کودکان و بزرگسالان به طور گسترده مشاهده میشود.
- تشخیص دقیق: برای تشخیص این نوع، حداقل شش علامت از هر دو دسته دیگر باید وجود داشته باشد.
۳. تفاوتهای انواع بیشفعالی در کودکان و بزرگسالان
اختلال بیشفعالی در هر دو گروه کودکان و بزرگسالان دیده میشود، اما نحوه بروز و شدت علائم آن میتواند با توجه به سن متفاوت باشد. در کودکان، علائم معمولاً به شکل پرتحرکی، بیقراری و دشواری در تمرکز، بهویژه در محیطهای آموزشی، نمایان میشود. این کودکان معمولا در نشستن طولانیمدت مشکل دارند، بهطور مداوم در حال حرکت هستند و در پیروی از دستورات دچار مشکل میشوند.

در مقابل، بزرگسالان مبتلا به انواع بیشفعالی کمتر رفتارهای پرتحرکی از خود نشان میدهند، اما با چالشهایی متفاوت مانند بینظمی، فراموشی، مشکلات در مدیریت زمان و ناتوانی در تمرکز بر وظایف دست و پنجه نرم میکنند. این تفاوتها نشاندهنده تغییرات در بروز علائم با افزایش سن و تغییر در محیطها و مسئولیتهای فرد است.
چرا برخی افراد در کودکی علائم انواع بیشفعالی نشان دادهاند ولی در بزرگسالی علائم متفاوتی دارند؟
به مرور زمان، علائم انواع بیشفعالی احتمالا تغییر کنند. در دوران کودکی، رفتارهای پرتحرک و تکانشی برجستهتر هستند، اما با ورود به بزرگسالی، این رفتارها ممکن است کاهش یابند و جای خود را به مشکلاتی مثل ناتوانی در تمرکز، بینظمی و فراموشی بدهند. این تغییرات به دلیل تطابق فرد با محیط، یادگیری مهارتهای جدید یا تغییر در ساختارهای مغزی و هورمونی رخ میدهند.
علل و عوامل مؤثر بر انواع بیشفعالی
شواهد علمی نشان می دهد که عوامل ژنتیکی نقش مهمی در ایجاد اختلال کمبود توجه و اختلالات انواع بیشفعالی دارند. بررسی خانواده نشان می دهد که اگر یکی از والدین به این اختلال مبتلا باشد، احتمال ابتلای کودک به آن نیز افزایش می یابد. این نشان می دهد که انواع بیشفعالی ارثی است.
نقش عوامل محیطی در بروز انواع بیشفعالی چیست؟
عوامل محیطی هم می توانند بر بروز و شدت علائم انواع بیشفعالی تأثیر بگذارند. برخی از این عوامل عبارتند از:
- تغذیه: مصرف برخی افزودنیهای غذایی، رنگهای مصنوعی و قندهای ساده ممکن است با افزایش علائم انواع بیشفعالی درارتباط باشد.
- استرس: تجربه استرسهای مداوم در محیط خانواده یا مدرسه میتواند باعث شدید تر شدن علائم انواع بیشفعالی شود.
- سبک زندگی: فعالیت بدنی خیلی پایین، خواب ناکافی و استفاده مفرط از وسایل الکترونیکی میتواند بر شدت علائم تأثیر بگذارد.
چگونه عملکرد مغز و سیستم عصبی در انواع بیشفعالی متفاوت است؟
پژوهش های تصویربرداری مغز نشان داده است که در افراد مبتلا به انواع بیشفعالی، نواحی خاصی از مغز، مانند قشر جلوی مغز، که مسئول توجه، برنامه ریزی و کنترل تکانه است، ممکن است کمتر فعال باشند. همچنین، عدم تعادل در انتقال دهنده های عصبی مانند دوپامین و نوراپی نفرین ممکن است به علائم کمک کند.
درمان و مدیریت انواع بیشفعالی
رویکرد درمانی بسته به انواع بیشفعالی میتواند تفاوت داشته باشد. مثلا، درمان بیشفعالی در نوع بیتوجه، تمرکز بر تقویت مهارتهای توجه و سازماندهی اهمیت دارد، در حالی که در نوع بیشفعال-تکانشی، مدیریت رفتار و کنترل تکانهها مورد توجه قرار میگیرد.

دارودرمانی در کدام انواع بیشفعالی تأثیر بیشتری دارد؟
دارو می تواند برای هر سه نوع درمان بیشفعالی در بزرگسالان موثر واقع شود، اما میزان اثربخشی آن به ویژگی های فردی و شدت علائم بستگی دارد. محرک هایی مانند متیل فنیدیت (ریتالین) معمولاً برای کاهش علائم بی توجهی و بیش فعالی تجویز می شوند.
آیا روشهای غیر دارویی برای همه انواع بیشفعالی میتواند موثر باشد؟
بله، رویکردهای غیردارویی مثل لورتا نوروفیدبک ، رفتار درمانی، آموزش مهارت های اجتماعی و تغییر سبک زندگی می توانند در مدیریت علائم انواع بیشفعالی موثر باشند. این رویکردها را می توان به تنهایی یا همراه با دارو برای درمان بیشفعالی در کودکان استفاده کرد.
سبک زندگی و استراتژیهای مدیریت بیشفعالی بر اساس نوع آن
تغذیه مناسب نقش مهمی در مدیریت علائم انواع بیشفعالی دارد. در حالی که رژیم غذایی به تنهایی نمی تواند این اختلال را درمان کند، می تواند به کاهش یا جلوگیری از بدتر شدن علائم کمک کند.
- پروتئین ها: خوردن غذاهای غنی از پروتئین مانند گوشت، تخم مرغ، لبنیات و حبوبات می تواند به بهبود تمرکز و کاهش تکانشگری در افراد مبتلا به انواع بیشفعالی کمک کند.
- اسیدهای چرب امگا 3: اسیدهای چربی که در ماهی های چرب مانند سالمون و تن، بذر کتان و گردو یافت می شوند، ممکن است به بهبود علائم بی توجهی و تکانشگری کمک کنند.
- ویتامین ها و مواد معدنی: کمبود برخی ویتامین ها و مواد معدنی مانند آهن، منیزیم، روی و ویتامین B6 ممکن است با بدتر شدن علائم انواع بیشفعالی مرتبط باشد. مصرف مکمل های حاوی این ها، تحت نظر پزشک، می تواند مفید باشد.
- غذاهای مضر: برخی از افزودنی های غذایی، رنگ های مصنوعی و قندهای ساده ممکن است علائم انواع بیشفعالی را بدتر کنند. حذف یا کاهش مصرف اینها می تواند باعث بهبود رفتار و تمرکز شود.
چگونه والدین میتوانند کودکان دارای انواع بیشفعالی را بهتر راهنمایی کنند؟

والدین نقش کلیدی در مدیریت و بهبود علائم انواع بیشفعالی در کودکان دارند. در بیشفعالی در دختران راهکارهای زیر میتواند مفید باشد:
ایجاد ساختار و روال: برنامه های روزانه منظم و قابل پیش بینی می تواند به کودکان مبتلا به ADHD کمک کند تا بهتر با وظایف و فعالیت های خود کنار بیایند.
تقسیم وظایف به تکه های کوچکتر و قابل مدیریت: تقسیم کارهای بزرگ به تکه های کوچکتر و قابل کنترل تر می تواند به جلوگیری از احساس خستگی کودک کمک کند و تمرکز او را افزایش دهد.
استفاده از تقویت مثبت: تشویق رفتارهای مثبت و ارائه پاداش های کوچک می تواند انگیزه کودک را برای تکرار رفتارهای مورد نظر افزایش دهد.
ایجاد یک محیط آرام: کاهش محرک های محیطی، مانند صداهای بلند یا نورهای روشن، می تواند به بهبود تمرکز کودک و کاهش تحریک پذیری کمک کند.
همکاری با معلمان و مشاوران مدرسه: اطلاع رسانی به کادر آموزشی در مورد وضعیت فرزندتان و همکاری در تدوین استراتژی های حمایتی می تواند به بهبود عملکرد تحصیلی و رفتاری فرزند شما کمک کند.
چه تکنیکهایی برای افزایش تمرکز در افراد دارای انواع بیشفعالی وجود دارد؟
افزایش تمرکز مبتلایان به انواع بیشفعالی میتواند با تکنیکهای زیر رخ دهد:
- تکنیکهای مدیریت زمان: استفاده از تایمر، برنامهریزی زمانی و تعیین مهلتهای مشخص برای انجام وظایف میتواند به بهبود تمرکز کمک کند.
- استراحتهای کوتاه و منظم: گنجاندن وقفههای کوتاه بین فعالیتها میتواند از خستگی ذهنی جلوگیری کرده و تمرکز را افزایش دهد.
- تمرینات ذهنآگاهی (Mindfulness): تمریناتی مانند مدیتیشن و تنفس عمیق میتواند به افزایش آگاهی و تمرکز در لحظه کمک کند.
- کاهش عوامل حواسپرتی: حذف یا کاهش عواملی مانند تلفن همراه، تلویزیون و صداهای مزاحم در محیط کار یا مطالعه میتواند به بهبود تمرکز منجر شود.
- ورزش منظم: فعالیتهای بدنی منظم میتواند به بهبود عملکرد مغز و افزایش تمرکز کمک کند.
نتیجهگیری
شناسایی دقیق انواع بیشفعالی (بی توجه، بیش فعال- تکانشی، و ترکیبی) به متخصصان و والدین اجازه می دهد تا برنامه های درمانی و مدیریتی متناسب با نیازهای خاص هر فرد طراحی کنند. این رویکرد شخصی می تواند به بهبود اثربخشی درمان و کاهش علائم میانجامد.
علائم و نشانه های انواع بیشفعالی ممکن است در طول زمان تغییر کند. در کودکان، علائم بیشتر به صورت رفتارهای بیش فعال و تکانشی ظاهر می شوند، در حالی که در بزرگسالان، بی توجهی و مشکل در تمرکز ممکن است برجسته تر باشد. این تغییرات می تواند به دلیل سازگاری فرد با محیط خود، یادگیری مهارت های جدید و تغییرات در ساختار مغز باشد.
یک رویکرد چند وجهی که شامل ترکیبی از مداخلات دارویی یا لورتا نوروفیدبک، رفتار درمانی، تغییرات سبک زندگی، و حمایت های خانوادگی و آموزشی است، می تواند در مدیریت موثر علائم انواع بیشفعالی مفید باشد. همکاری نزدیک بین والدین، معلمان و متخصصان سلامت روان برای ایجاد برنامههای حمایتی و درمانی یکپارچه، کلید موفقیت در کاهش چالشهای مرتبط با انواع بیشفعالی است.
مدیریت انواع بیشفعالی مستلزم یک برنامه جامع و چند وجهی است که مداخلات دارویی، رفتاردرمانی، تنظیم سبک زندگی و حمایتهای خانوادگی را شامل میشود. روشهایی مانند مدیریت تغذیه، ورزش منظم، تکنیکهای افزایش تمرکز و بهرهگیری از استراتژیهای آموزشی و روانشناختی میتوانند باعث کاهش علائم و افزایش توانمندیهای فردی شوند. همچنین درک تفاوتهای بروز انواع بیشفعالی در گروههای مختلف، از جمله تفاوتهای جنسیتی و تغییر علائم در طول زمان، نقش مهمی در تدوین برنامههای درمانی شخصی ایفا میکند.
در مرکز سایبر، ما معتقدیم که آگاهی و مداخله اولیه کلید مدیریت موفق انواع بیشفعالی است. این مرکز خدمات جامعی را برای تشخیص، درمان و آموزش راهبردهای مدیریت انواع بیشفعالی با استفاده از تیمی از روانشناسان، عصب شناسان و درمانگران رفتاری ارائه می دهد. هدف ما استفاده از آخرین یافته های علمی برای ارائه راه حل های موثر برای کمک به افراد مبتلا به انواع بیشفعالی و خانواده های آنها برای مقابله بهتر با چالش های این اختلال و زندگی با کیفیت بهتر است.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان هر کدام از انواع بیشفعالی را تجربه کرده اید و به دنبال روش های جدید و علمی برای مدیریت آن هستید، مرکز سایبر آماده ارائه مشاوره و راهنمایی تخصصی به شماست. برای اطلاعات بیشتر و تعیین وقت مشاوره با ما تماس بگیرید.

